Hveiti

Hveiti (triticum spp.) er ein helsta undirstöðufæða heimsins og önnur til þriðja mest ræktaða korntegund í heimi. Hveiti stendur undir um það bil 20% af orku og próteini í fæðu á heimsvísu. Talið er að hveiti sé ræktað á meira en 225 milljón hekturum og uppskera nálgist 800 milljón tonn árlega.  Til eru ýmsar undirtegundir hveitis, svo sem spelthveiti (Triticum spelta L), durum hveiti (Triticum durum Desf.), Emmer hveiti (Triticum dicoccum) og fleiri mætti nefna. Algengast er þó venjulegt brauðhveiti (Triticum aestivum L.). Hveiti er aðallega malað í hveitimjöl til framleiðslu á brauði og öðrum bökunarvörum, kökum og sætindum en einnig sem lífeldsneyti, brugg, í áfengisframleiðslu og í ýmsa sterkjuframleiðslu. Durum hveiti er notað til að framleiða semolina hveitimjöl, kúskús og pasta. Einnig er hveiti notað til framleiðslu á skepnufóðri  fyrir allskyns búfé hvort sem er á landi eða legi.

Hveitirækt er ekki umfangsmikil á Íslandi, á árunum 2019-2022 var skráð árleg ræktun samanlagt fyrir vor- og vetrarafbrigði um 40-90 hektarar. Líklega mest ræktað sem svínafóður. Hveiti hefur ekki verið kynbætt á Íslandi og höfum við reitt okkur á erlend yrki sem hafa sum hver verið sérstaklega aðlöguð að norðlægjum slóðum, einkum þau finnsku. Vetrarafbrigðin hafa reynst betri í ræktun hérlendis og náð betri þroska en vorafbrigðin, því er öll áherslan á að kynbæta íslensk vetrarafbrigði í hveiti sem myndu skapa meira uppskeruöryggi og meiri uppskeru. Þegar ágætlega tekst vel upp í ræktun á íslandi má búast við 2-3 tonnum að meðaltali á hektarann af þurru korni, í Finnlandi er meðaluppskera um 3,5-4 tonn/hektara og í Evrópusambandinu er meðaluppskera um 5,5-5,8 tonn/hektara. Strangar kröfur eru gerðar varðandi hveiti til manneldis og hingað til hefur íslenskt hveiti ekki reynst vel til mjölframleiðslu. Hinsvegar er mikill vöxtur á framleiðslu og neyslu á hvítu kjöti (svín og alifuglar) þar sem hveiti er undirstöðuhráefni í fóðurblöndum sem og í fiskeldisfóðri en fiskeldi er ört vaxandi og því er mikil og vaxandi eftirspurn á Íslandi eftir hveiti.

Hveitiplantan er einær planta af grasaætt, hún býr yfirleitt til 2-40 hliðarsprota á plöntu g er 40-120 cm á hæð. Mikil fjölbreytni er í hveiti hvað varðar stærð, blómgerð og korngerð eftir afbrigðum og yrkjum. Stönglar eru hárlausir, uppréttir og sívalir. Laufblöðin eru flöt, 1-3 cm breið og 20-38 cm löng. Stærð laufblaða eykst eftir því sem þau eru ofar á stönglinum. Blómskipunin er löng, mjó og með dálítið flöt öx. Axkornin eru staðsett við hvern hnút á brotgjörnum (villtar tegundir) eða sterkum (yrki) axstöngli. Axkornin geta verið með eða án brodda, með 2 til 9 blómum. Fræið er sporbaugslaga korn með dæld á annarri hlið og getur verið rauðbrúnt, gult eða hvítt á litinn